Wie schreef jouw levensscript?

‘Geef mij het kind gedurende de eerste zeven jaar, en ik laat je de mens zien.’
— oude jezuïtische spreuk

Misschien neem je je voor om voortaan duidelijk je grenzen aan te geven. Toch zeg je opnieuw ja terwijl je nee bedoelt. Misschien weet je dat je goed bent in je werk. Maar zodra iemand kritiek geeft, voel je je klein, onzeker of afgewezen. Misschien verlang je naar rust, liefde, succes of financiële ruimte. Tegelijkertijd doe je steeds dingen die je daar juist verder van verwijderen.

Waarom is veranderen soms zo moeilijk, zelfs wanneer je precies weet wat je anders wilt? Omdat je niet alleen leeft vanuit bewuste keuzes. Je leeft ook vanuit een levensscript: het geheel van overtuigingen, gewoonten, keuzes en automatische reacties waarmee je jouw leven vormgeeft.

Dat script is zichtbaar in de manier waarop je omgaat met je lichaam, emoties, relaties, werk, geld, zingeving en toekomst. Het bepaalt niet alles, maar het beïnvloedt veel meer dan je waarschijnlijk beseft.

Je huidige levensscript heb je niet bewust geschreven. Het ontstond voor een groot deel toen je nog jong was en probeerde te begrijpen hoe de wereld werkte. Vooral in de eerste levensjaren worden belangrijke fundamenten gelegd. Veel overtuigingen neem je in die jaren over van de mensen die belangrijk voor je zijn, zoals je ouders, verzorgers, familieleden en leerkrachten. Niet alleen door wat zij zeggen, maar ook door wat zij voordoen, verwachten en uitstralen. Vroege ervaringen beïnvloeden hoe kinderen zichzelf, anderen en hun omgeving leren waarnemen. Dat betekent gelukkig niet dat je jeugd je levenslange bestemming vastlegt. Een levensscript kan zich blijven ontwikkelen en veranderen.

Als kind trok je voortdurend conclusies:

• Ben ik veilig?
• Ben ik welkom?
• Mag ik mezelf zijn?
• Moet ik iets doen om liefde te verdienen?
• Wat gebeurt er wanneer ik fouten maak?
• Kan ik anderen vertrouwen?

Daar waren geen grote, dramatische gebeurtenissen voor nodig. Een levensscript ontstaat door alles wat je meemaakt: mooie ervaringen, nare ervaringen, woorden, blikken, stiltes, spanningen en de sfeer waarin je opgroeit.

Wanneer je ouders blij reageren als je thuiskomt, kan de overtuiging ontstaan: Ik ben welkom. Wanneer iemand geduldig blijft terwijl jij iets nieuws leert, kan je systeem opnemen: Ik mag fouten maken en opnieuw proberen. Wanneer je wordt getroost, kan je ervaren: Mijn gevoelens mogen er zijn.

Maar ook minder ondersteunende conclusies kunnen ontstaan. Een kind dat vooral aandacht krijgt wanneer het helpt, kan besluiten: Ik ben waardevol als ik voor anderen zorg. Een kind dat vaak hoort dat het zo zelfstandig is, kan daaruit concluderen: Ik moet alles alleen kunnen. Een kind dat thuis veel ruzie meemaakt, kan leren: Een meningsverschil is gevaarlijk. Een kind dat uitgelachen wordt wanneer het iets enthousiast vertelt, kan besluiten: Ik kan beter niet te veel opvallen.

Niemand hoeft die zinnen letterlijk te hebben uitgesproken. Een kind geeft betekenis aan wat het ziet, voelt en ervaart. Zo kunnen overtuigingen ontstaan die op dat moment begrijpelijk of zelfs beschermend zijn. Voor een volwassene kan die conclusie onlogisch lijken, maar een kind van twee redeneert nu eenmaal anders dan een volwassene.

Bij het woord jeugd denken mensen al snel aan trauma of grote nare gebeurtenissen. Maar je hoeft geen slechte jeugd te hebben gehad om nu last te hebben van oude overtuigingen.

Misschien groeide je op in een warm gezin waarin hard werken belangrijk was. Je leerde verantwoordelijkheid nemen en doorzetten. Prachtige kwaliteiten — totdat je niet meer kunt ontspannen zonder je schuldig te voelen. Misschien waren je ouders zorgzaam, maar bezorgd. Je voelde je geliefd én leerde tegelijkertijd dat de wereld vol gevaren zat. Misschien kreeg je veel complimenten voor goede cijfers. Daardoor ontwikkelde je discipline en ambitie, maar ontstond ook de overtuiging dat je alleen waardevol bent wanneer je presteert.

Hetzelfde script kan dus zowel mooie kwaliteiten als beperkingen voortbrengen. De overtuiging Ik moet voor iedereen zorgen kan je betrokken en behulpzaam maken. Maar ze kan er ook voor zorgen dat je jezelf structureel vergeet.

En dan kan iemand ineens zeggen: ‘Je bent precies je moeder’ of ‘Dat heb je echt van je vader.’ Dat kan extra hard aankomen wanneer je juist zo bewust hebt geprobeerd bepaalde eigenschappen of reacties niet over te nemen. Toch neem je als kind niet alleen woorden en regels over. Je neemt ook houdingen, spanningen, manieren van reageren en impliciete overtuigingen in je op. Zonder dat je het merkt, kunnen die onderdeel worden van je levensscript. Op onverwachte momenten floepen ze tevoorschijn: in je toon tegen je partner of kind, in een conflict, onder werkdruk of wanneer je bang bent. Niet omdat je bewust hebt gekozen om hetzelfde te doen, maar omdat je onderbewuste systeem teruggrijpt op wat vroeg vertrouwd is geraakt.

Je bent inmiddels volwassen. De omstandigheden zijn veranderd, maar je onderbewuste systeem kan nog steeds reageren vanuit oude conclusies.

Een leidinggevende stuurt een kort mailtje. Bewust weet je dat het gewoon een zakelijke vraag kan zijn. Toch voelt je lichaam onmiddellijk spanning: Ik heb iets verkeerd gedaan. Je partner wil iets bespreken. Voordat het gesprek goed en wel begonnen is, ga je jezelf verdedigen of trek je je terug. Niet omdat je bewust voor afstand kiest, maar omdat jouw systeem ooit heeft geleerd dat conflicten onveilig zijn. Je krijgt een mooie kans om zichtbaar te worden. Je weet dat je de kennis en ervaring hebt, maar je stelt uit, maakt jezelf kleiner of trekt je terug. Je bewuste verlangen zegt ja. Je oude levensscript zegt: Zichtbaar zijn is gevaarlijk. Je wilt rust nemen, maar zodra je op de bank zit, hoor je vanbinnen dat je nutteloos of lui bent. Je wilt meer verdienen, maar durft geen passend tarief te vragen. Je verlangt naar een liefdevolle relatie, maar wantrouwt juist de mensen die werkelijk dichtbij komen. Het script staat nergens op papier. Toch speelt het iedere dag mee.

Een van de casussen uit mijn werk gaat over een man die kans maakte op zijn droombaan. Voor zijn sollicitatie moest hij een kort filmpje opnemen. Een eenvoudige opdracht, zou je denken. Maar zijn systeem reageerde alsof er gevaar dreigde. Zelfs het idee om zichzelf op beeld terug te zien, riep grote spanning op.

De camera was niet het werkelijke probleem. De camera was de ingang naar een groter associatieveld rond zichtbaar zijn, bekeken worden en zichzelf mogen tonen.

Na het werken met onder meer de overtuiging Ik mag zichtbaar zijn zoals ik ben, veranderde zijn ervaring. De camera was nog steeds dezelfde camera, maar hij stond er anders tegenover. Hij nam het sollicitatiefilmpje uiteindelijk in één keer op. Zijn adem bleef rustig en bij het terugkijken voelde hij geen paniek, maar nieuwsgierigheid.

Dat is wat er kan gebeuren wanneer een oud script verandert: de buitenwereld hoeft niet eerst anders te worden. Jij neemt die buitenwereld vanuit een andere innerlijke werkelijkheid waar.

Een andere man werkte hard en was belangrijk voor zijn organisatie. Toen collega’s uitvielen, kreeg hij het gevoel dat hij onmogelijk op vakantie kon gaan. Zijn gezin wilde graag vertrekken, maar alles in hem zei dat hij op zijn werk moest blijven.

Onder de werkdruk bleek een diepere overtuiging te liggen: als anderen het prima zonder hem konden, was hij dan nog wel waardevol? Het probleem zat niet alleen in zijn agenda. Zijn eigenwaarde was verbonden geraakt met onmisbaar zijn. De ondersteunende overtuiging die uiteindelijk ontstond, was:

• Mijn collega’s waarderen mij nog meer wanneer ik vervangbaar ben.

Daardoor werd vervangbaar zijn geen bewijs dat hij er niet toe deed. Het kon juist betekenen dat hij zijn werk goed had georganiseerd, anderen vertrouwde en onderdeel was van een gezond team. De spanning maakte plaats voor ademruimte en zin in de reis met zijn gezin.

Het is verleidelijk om boos te worden op jezelf omdat je steeds terugvalt in hetzelfde patroon. Maar je onderbewuste systeem is niet bezig je te saboteren. Veel overtuigingen en reacties zijn ooit ontstaan als bescherming.

Pleasen kon helpen om de verbinding te bewaren. Onzichtbaar blijven kon beschermen tegen kritiek. Alles controleren kon een gevoel van veiligheid geven. Hard werken kon waardering opleveren. Geen hulp vragen kon voorkomen dat je teleurgesteld werd.

Het probleem is niet dat jouw systeem die strategie ooit heeft ontwikkeld. Het probleem ontstaat wanneer een oude oplossing jouw huidige leven blijft besturen. Je onderbewuste systeem is niet een tegenstander die verslagen moet worden. Het mag een bondgenoot worden die leert dat de omstandigheden veranderd zijn.

Veel mensen begrijpen hun patroon heel goed. Ze weten waarom ze moeite hebben met grenzen. Ze herkennen dat ze perfectionistisch zijn. Ze zien dat hun angst niet in verhouding staat tot de huidige situatie. Ze hebben boeken gelezen, gesprekken gevoerd en strategieën geleerd.

Dat inzicht is waardevol. Nieuwe vaardigheden, oefeningen en copingstrategieën kunnen eveneens enorm helpen. Maar soms blijft veranderen hard werken. Je moet jezelf steeds corrigeren, toespreken of over een innerlijke drempel duwen. Het bewuste hoofd zegt: Het is veilig. Het onderbewuste systeem reageert nog altijd: Absoluut niet. Dan leer je vooral beter omgaan met het bestaande script, terwijl de overtuiging die het patroon aanstuurt intact blijft.

Binnen PSYCH-K® werken we daarom met de onderbewuste laag: met stresspercepties, belemmerende overtuigingen en de associaties die bepalen wat je systeem als veilig, waar en mogelijk ervaart.

De ingang naar het onderbewuste die PSYCH-K® biedt, zie ik als essentieel voor het effectief en efficiënt transformeren van een levensscript. Niet alleen praten óver de gewenste verandering, maar het onderbewuste systeem bij die verandering betrekken.

Dat gebeurt niet door je verleden uit te wissen of jezelf te dwingen positief te denken. Je geschiedenis blijft onderdeel van je leven. Wat kan veranderen, is de betekenis en de stressreactie die eraan gekoppeld zijn.

PSYCH-K® werkt daarbij met een eenvoudig vierstappenproces: je verkent wat er nu speelt, formuleert wat je wél wilt, transformeert de onderbewuste stressperceptie of overtuiging met een Balans en brengt de verandering vervolgens in je dagelijks leven.

Niet eindeloos je hele bestaan analyseren. Niet direct tien stappen vooruit willen kijken. Eerst de situatie die nú aandacht vraagt. Daarna alleen de volgende passende stap.

Je hebt je eerste levensscript niet bewust geschreven. Maar je hoeft het ook niet de rest van je leven woord voor woord te blijven uitvoeren. Je kunt gaan onderzoeken welke oude zinnen nog op de achtergrond meespelen:

• Ik moet het alleen doen.
• Ik mag niemand teleurstellen.
• Ik ben pas waardevol als ik presteer.
• Het is onveilig om zichtbaar te zijn.
• Ik moet sterk blijven.
• Voor mij is er niet genoeg.

En vervolgens kun je jezelf een andere vraag stellen: Wat wil ik in plaats daarvan geloven, ervaren en leven?

Een levensscript is geen definitief document. Het is levend. Het verandert met nieuwe ervaringen, keuzes, relaties en levensfasen. Je bent dus niet veroordeeld tot het verhaal waarmee je ooit bent begonnen. Je bent niet het oude script. Je bent degene die een nieuw hoofdstuk kan gaan leven.

In mijn boek Neem de regie over jezelf: en maak je dromen waar met PSYCH-K® beschrijf ik hoe je het onderbewuste niet langer als een blok aan je been, maar als een krachtige bondgenoot kunt inzetten. Voor het daadwerkelijk leren van de PSYCH-K®-processen is een driedaagse workshop nodig.

Het Levensscript Programma – De reis van je Leven – is een acht maanden durende werkreis in groepsverband voor mensen die minimaal de PSYCH-K® Basis Workshop hebben gevolgd. Deelnemers onderzoeken hun levensscript langs twaalf levensgebieden en passen het vierstapsproces gedurende langere tijd toe. De gezamenlijke structuur biedt richting; de persoonlijke geschiedenis, verlangens en keuzes blijven altijd van de deelnemer.